← Powrót do wszystkich źródeł

Wirtualny Sztetl to cyfrowy projekt Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, dokumentujący dzieje i tradycje Żydów polskich oraz kulturę materialną, duchową i społeczną gmin żydowskich z terenów dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów — od średniowiecza po XX w. Portal uruchomiono 22 maja 2009 r. z inicjatywy Alberta Stankowskiego, początkowo pod skrzydłami Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce; w 2012 r. stowarzyszenie przekazało portal w darze Muzeum POLIN, które prowadzi go do dziś.

Portal z czasem zmienił charakter — z projektu opartego głównie na treściach zgłaszanych przez użytkowników przekształcił się w serwis encyklopedyczny, tworzony przez uznanych historyków i redaktorów, coraz częściej oparty na „twardych” danych: historycznych księgach adresowych, dawnych mapach topograficznych i rzadkich publikacjach. Współcześnie portal udostępnia też rekordy o charakterze statystycznym, w tym zapisy z dawnych rejestrów handlowych, oraz niepublikowane wcześniej materiały fotograficzne (m.in. z projektu Polskie Korzenie w Izraelu).

Wirtualny Sztetl nie jest bazą metryk, ale dostarcza kontekstu niezbędnego do zrozumienia życia przodków, którzy mieszkali w sztetlach, miastach i wsiach II RP oraz dawnej Rzeczpospolitej. Znajdują się tu informacje o strukturze społecznej, zawodach, lokalnych rzemieślnikach, ruchach religijnych, miejscowych rabinach, życiu codziennym, migracjach i tragedii Zagłady.

Jak działa i co można znaleźć

Portal organizuje treść przede wszystkim wokół stron poszczególnych miejscowości — każda zawiera krótką historię lokalnej społeczności żydowskiej, informacje o synagodze i cmentarzu oraz powiązane zdjęcia i biogramy. Osobno dostępna jest wyszukiwarka biogramów, galeria zdjęć, słownik pojęć, materiały historii mówionej oraz mapa.

Szczególnie wartą uwagi jest baza „Pamięć w kamieniu” — osobna wyszukiwarka nagrobków żydowskich z cmentarzy w Polsce, z dokumentacją fotograficzną poszczególnych macew.

W portalu można znaleźć:

• opisy tysięcy miejscowości z informacjami o lokalnych społecznościach żydowskich,
• biogramy — rabinów, działaczy, kupców, rzemieślników, nauczycieli,
• bazę nagrobków żydowskich „Pamięć w kamieniu” z dokumentacją fotograficzną,
• opisy synagog i cmentarzy z dokumentacją fotograficzną,
• zdjęcia archiwalne — rynki, ulice, domy modlitwy, życie codzienne,
• mapy i rekonstrukcje historyczne,
• artykuły tematyczne — o zwyczajach, kulturze, strukturach gmin, organizacjach,
• informacje o Zagładzie — getta, deportacje, listy pamięci,
• materiały edukacyjne i bibliografie prowadzące do innych źródeł.

Choć nie zawiera indeksów metrykalnych, portal jest fundamentem kontekstowym badań rodzin żydowskich.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• badają żydowskie rodziny z terenów całej Polski i dawnych Kresów,
• rekonstruują historię sztetli i lokalnych gmin żydowskich,
• chcą uzupełnić metryki o kontekst społeczny, religijny i kulturowy,
• szukają informacji o synagogach, cmentarzach, rabinach i strukturach społeczności,
• badają losy rodzin w czasie Zagłady.

Wskazówki eksperckie

• Zawsze zaczynaj od strony miejscowości. Znajdziesz tam listę źródeł, krótką historię, informacje o synagodze i cmentarzu oraz zdjęcia, które pomagają zrozumieć otoczenie przodków.
• Sprawdź biogramy lokalnych postaci. Często pojawiają się w nich nazwiska powtarzające się w metrykach i na nagrobkach.
• Porównaj dane z JewishGen i JRI-Poland. Wirtualny Sztetl daje kontekst, te bazy dają konkrety metrykalne.
• Zwróć uwagę na opisy struktury zawodowej i społecznej. Wiele rodzin żydowskich dziedziczyło zawód — to daje tropy do wczesnych pokoleń.
• Jeśli pracujesz nad rekonstrukcją sztetla, przejrzyj ikonografię. Zdjęcia często ujawniają układ ulic, miejsca pracy i lokalne zwyczaje.
• Sprawdź bazę „Pamięć w kamieniu”, jeśli szukasz konkretnego nagrobka. To osobna wyszukiwarka, szybsza niż przeglądanie ogólnych opisów cmentarzy.
• W sekcji o Zagładzie znajdziesz listy ofiar i opisy deportacji. Łącz je z dokumentami z Yad Vashem i z archiwów państwowych.
• Warto korzystać z bibliografii dołączonych do opisów miejscowości. To drogowskaz do literatury regionalnej, której nie ma online.