← Powrót do wszystkich źródeł

Narodowe Archiwum Cyfrowe działa od 2008 r., powstało z przekształcenia Archiwum Dokumentacji Mechanicznej. To jedno z trzech archiwów o charakterze centralnym w Polsce, obok Archiwum Głównego Akt Dawnych (akta do 1918 r.) i Archiwum Akt Nowych (akta urzędów centralnych po 1918 r.). W odróżnieniu od tamtych dwóch, NAC nie gromadzi przede wszystkim akt papierowych — jego domeną są materiały audiowizualne: fotografie, nagrania dźwiękowe i filmy, a także pewna dokumentacja aktowa (m.in. skrypty audycji radiowych).

NAC pełni też funkcję Centrum Kompetencji w zakresie digitalizacji materiałów archiwalnych i odpowiada za systemy informatyczne wykorzystywane przez całą sieć archiwów państwowych, w tym za portal Szukaj w Archiwach.

Jak działa i co można znaleźć

Zasób podzielony jest na trzy główne kategorie: fotografie, nagrania dźwiękowe i filmy.

Fotografie pochodzą od lat 40. XIX w. po czasy współczesne, a większość zbioru dotyczy okresu PRL. Do najważniejszych zespołów należą m.in.:

• Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji (ok. 190 tys. zdjęć, 1910–1939) — najobszerniej dokumentuje okres II RP: władze państwowe, życie polityczne, społeczne i gospodarcze, a także Legiony Polskie z I wojny światowej,
• Wydawnictwo Prasowe Kraków – Warszawa (ok. 18 tys. zdjęć, 1939–1945) — materiały propagandowe III Rzeszy z okupowanych ziem polskich,
• spuścizny prywatne z okresu wojny (m.in. Czesława Datki, Tadeusza Szumańskiego, Bolesława Denasiewicza) dokumentujące szlaki bojowe polskich żołnierzy, a także fotografie zniszczeń i odbudowy Warszawy (Wacław Żdżarski, Stefan Rassalski),
• Centralna Agencja Fotograficzna (CAF) (1944–1990) — największy zespół w zasobie, obszernie dokumentujący czasy PRL,
• Wojskowa Agencja Fotograficzna (WAF) (1944–1996) — drugi co do wielkości zespół, materiały dotyczące wojskowości,
• prywatne archiwa fotograficzne dotyczące kultury, sztuki i architektury powojennej, m.in. Edwarda Hartwiga (ponad 120 tys. zdjęć, 1945–1982, w tym dokumentacja przedstawień teatralnych) oraz Stanisława Wdowińskiego, Eugenii Trzeciakowej i Zbyszka Siemaszki (architektura i zabytki polskich miast),
• Juliusza Englerta (ponad 100 tys. zdjęć, 1946–2008) — obszerna dokumentacja życia Polonii w Wielkiej Brytanii: działalność polityczna, społeczna, kulturalna i religijna organizacji polonijnych.

Nagrania dźwiękowe obejmują okres 1889–2008. Szczególne miejsce zajmuje Sekcja Polska Radia Wolna Europa (ok. 17 tys. nagrań, 1952–1994). Wśród pozostałych nagrań znajdują się m.in. głosy Józefa Piłsudskiego, Józefa Becka, Władysława Andersa, Ignacego Jana Paderewskiego i Stefana Żeromskiego, a także zapisy wydarzeń historycznych (przyłączenie Zaolzia, atak na Westerplatte, msze księdza Jerzego Popiełuszki) oraz audycje Polskiego Radia.

Filmy (1928–1993) to głównie materiały z Instytutu Badań Edukacyjnych, Wytwórni Filmowej „Sportfilm”, Wytwórni Filmowej „Czołówka” i Polskiej Agencji Interpress — w tym polskie kroniki filmowe (głównie tematyka wojskowa) i niemieckie kroniki z okresu okupacji.

NAC jest też właścicielem archiwów Polskiego Radia i Telewizji Polskiej powstałych do końca 1993 r. — te materiały są przechowywane na podstawie umowy użyczenia w magazynach obu nadawców, a nie w siedzibie NAC.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• szukają fotografii przodka, który był osobą publiczną, dziennikarzem prasowym, wojskowym lub artystą uwiecznionym w prasie okresu międzywojennego lub PRL,
• poszukują wizualnej dokumentacji miejscowości, w której mieszkali przodkowie — zdjęcia architektury, ulic, wydarzeń lokalnych z kolekcji prywatnych fotografów,
• badają losy przodka związanego z polską emigracją w Wielkiej Brytanii po 1946 r. (kolekcja Juliusza Englerta),
• chcą usłyszeć głos lub relację z wydarzenia historycznego, w którym mógł uczestniczyć przodek,
• szukają materiału ilustracyjnego (fotografii, kroniki filmowej) do opracowania historii rodzinnej, a nie dokumentu metrykalnego.

Osoby szukające ksiąg metrykalnych, akt USC lub dokumentów sądowych powinny sprawdzić inne archiwa — NAC nie gromadzi tego typu materiałów.

Wskazówki eksperckie

• To archiwum wizualne i dźwiękowe, nie metrykalne. Jeśli szukasz aktu urodzenia czy małżeństwa, NAC nie jest właściwym miejscem — to źródło do poszukiwań ikonograficznych i biograficznych, uzupełniające, a nie zastępujące poszukiwania w księgach metrykalnych.
• Zacznij od portalu Szukaj w Archiwach i spisu zespołów NAC. Duża część zasobu jest opisana na poziomie zespołu (kolekcji), a nie pojedynczej fotografii — warto to uwzględnić, planując poszukiwania konkretnej osoby.
• Sprawdź, czy przodek mógł pojawić się w konkretnej, nazwanej kolekcji. Jeśli wiesz, że przodek był np. żołnierzem fotografowanym przez WAF, działaczem Polonii w Wielkiej Brytanii (kolekcja Englerta) czy aktorem teatralnym (Hartwig), warto szukać bezpośrednio w opisie tego zespołu, zamiast przeszukiwać cały zasób ogólnie.
• Nie wszystkie fotografie mają opis na poziomie pojedynczego zdjęcia — część, np. zespół Wojskowej Agencji Fotograficznej, opisana jest tylko na poziomie całej jednostki archiwalnej. Oznacza to, że wyszukiwarka może nie znaleźć konkretnego nazwiska, nawet jeśli dana osoba jest na zdjęciu.
• Materiały Polskiego Radia i TVP sprzed 1994 r. formalnie należą do NAC, ale fizycznie znajdują się poza jego siedzibą — u obu nadawców. Warto to uwzględnić przy planowaniu kwerendy dotyczącej nagrań radiowych lub telewizyjnych.