← Powrót do wszystkich źródeł

Archiwum Akt Nowych (AAN) powstało na mocy dekretu Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z 7 lutego 1919 r., początkowo jako Archiwum Wojskowe. Od 1930 r. działa pod obecną nazwą i gromadzi dokumentację centralnych urzędów i instytucji odrodzonego państwa polskiego. Mieści się przy ul. Hankiewicza 1 w Warszawie.

To jedno z trzech archiwów o charakterze centralnym w Polsce (obok Archiwum Głównego Akt Dawnych — dla akt sprzed 1918 r. — i Narodowego Archiwum Cyfrowego). W przeciwieństwie do archiwów wojewódzkich, AAN nie ma przypisanego terytorium — gromadzi akta ze względu na rangę wytwórcy (urzędy centralne, naczelne organy władzy) i okres (po 1918 r.), niezależnie od tego, jakiego regionu Polski dotyczą.

Zasób był dwukrotnie niemal całkowicie niszczony: podczas okupacji część akt wywieziono do Niemiec, a resztę spalono w listopadzie 1944 r. — ocalało zaledwie ok. 3% przedwojennego zasobu. Archiwum odbudowano po wojnie. Według portalu Szukaj w Archiwach zasób AAN to obecnie ok. 3349 zespołów archiwalnych, ponad 1,48 mln jednostek inwentarzowych i ok. 36,4 tys. m.b. akt, z czego blisko 3,9 mln skanów jest już dostępnych online. (Dane portalu i strony AAN różnią się nieznacznie w zależności od momentu aktualizacji — warto traktować je jako orientacyjne.)

Jak działa i co można znaleźć

W zasobie AAN znajdują się m.in.:

• akta naczelnych władz II RP: Kancelarii Cywilnej Naczelnika Państwa, ministerstw (m.in. Spraw Wewnętrznych, Spraw Zagranicznych) i innych urzędów centralnych z lat 1918–1939,
• archiwalia Polskiego Państwa Podziemnego — jeden z największych w Polsce zbiorów dokumentów Armii Krajowej oraz akta Delegatury Rządu RP na Kraj (1940–1945),
• akta Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej — Komitetu Centralnego (największy zespół w zasobie, ponad 1000 m.b.), przejęte po samorozwiązaniu PZPR w 1990 r.,
• akta organizacji społecznych okresu okupacji, np. Rady Głównej Opiekuńczej,
• spuścizny osobiste, m.in. archiwum Ignacego Jana Paderewskiego (korespondencja, fotografie, pamiątki),
• materiały dotyczące wojny polsko-bolszewickiej 1920 r., częściowo udostępnione w osobnym portalu tematycznym 1920.gov.pl — w tym sekcja „Zbiory rodzinne” z pamiątkami nadesłanymi przez potomków uczestników wojny.

Czego tu nie znajdziesz: AAN nie prowadzi ksiąg metrykalnych, akt stanu cywilnego ani typowej dokumentacji parafialnej czy gminnej — to domena archiwów wojewódzkich (np. Archiwum Państwowego w Zamościu) i urzędów stanu cywilnego. Jeśli szukasz aktu urodzenia, ślubu lub zgonu przodka, to nie jest właściwe miejsce, by zaczynać poszukiwania.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• ustalają losy przodka zatrudnionego w urzędzie centralnym II Rzeczpospolitej (ministerstwa, kancelaria Naczelnika Państwa),
• poszukują śladów przodka zaangażowanego w konspirację czasu wojny — w strukturach Armii Krajowej lub Delegatury Rządu RP na Kraj,
• badają działalność przodka w strukturach PZPR lub innych organizacjach politycznych i społecznych PRL,
• szukają materiałów dotyczących udziału przodka w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r.,
• prowadzą badania biograficzne, a nie tylko poszukiwania metrykalne — czyli interesuje ich kariera, działalność społeczna lub polityczna przodka, a nie tylko fakt jego narodzin czy zgonu.

Wskazówki eksperckie

• Wizyta w Czytelni wymaga wcześniejszej rezerwacji w systemie Bookero (aan.bookero.pl) oraz przesłania zgłoszenia użytkownika na czytelnia@aan.gov.pl. Zgłoszenie jest ważne przez 12 miesięcy od ostatniej wizyty (maksymalnie 3 lata).
• Limit rezerwacji: maksymalnie 5 nadchodzących wizyt jednocześnie — po ich zrealizowaniu można rezerwować kolejne. Rezerwacje ponad limit są odrzucane.
• Dzienny limit zamówień to 15 jednostek archiwalnych na osobę, składanych wyłącznie przez system Bookero (przy rezerwacji wizyty) lub e-Rewers — zamówienia przesłane inną drogą nie są realizowane.
• Zacznij od spisu zespołów i portalu Szukaj w Archiwach. Ze względu na skalę zasobu (ponad 3 tys. zespołów) samodzielne przeszukanie katalogu przed wizytą znacząco skraca czas pracy na miejscu.
• Sprawdź portale tematyczne prowadzone przez AAN (linki dostępne na stronie głównej aan.gov.pl) — obejmują m.in. materiały o wojnie 1920 r., archiwum I.J. Paderewskiego czy Delegaturę Rządu RP — część z nich pozwala przeszukiwać materiały bez konieczności wizyty w Czytelni.

Status: zasady rezerwacji, limity zamówień i godziny otwarcia mogą się zmieniać — przed wizytą warto zweryfikować je bezpośrednio na stronie AAN.