← Powrót do wszystkich źródeł

Archiwum Główne Akt Dawnych powstało 2 września 1808 r. na mocy dekretu księcia warszawskiego Fryderyka Augusta, pod nazwą Archiwum Ogólne Krajowe. Wraz ze zmianami ustrojowymi zmieniało nazwę: Archiwum Główne Królestwa Polskiego (1816–1889), Warszawskie Archiwum Główne Akt Dawnych Królestwa Polskiego (do 1918 r.), a od 1918 r. nosi obecną nazwę. Od 1951 r. mieści się w Pałacu Raczyńskich przy ul. Długiej 7 w Warszawie. To jedno z trzech archiwów o charakterze centralnym w Polsce, obok Archiwum Akt Nowych (akta po 1918 r.) i Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Przez cały XIX w. zasób rósł dzięki kolejnym przejęciom: aktom rewindykowanym z Berlina po traktacie tylżyckim (1807), aktom miasta Warszawy, aktom sądów ziemskich i grodzkich z terenu Królestwa Polskiego, a w 1898 r. części Metryki Koronnej odzyskanej z Moskwy. W latach 1923–1934 zasób uzupełniono o materiały rewindykowane z Rosji na mocy traktatu ryskiego (1921) — m.in. część Archiwum Koronnego i Metryki Koronnej, wcześniej przez cały XIX w. właściwie niedostępne badaczom.

Zasób był dwukrotnie niszczony podczas II wojny światowej. Zbiory AGAD spłonęły w podpalonym przez Niemców budynku przy ul. Długiej 24 (2 września 1944 r.) — ocalało niespełna 10% przedwojennego zasobu. Zniszczeniu uległo też Archiwum Skarbowe (odrębna wówczas instytucja, z zasobem szacowanym na ok. milion poszytów), którego akta częściowo spłonęły we wrześniu 1944 r. Ocalałe fragmenty obu zniszczonych archiwów — Archiwum Akt Dawnych (osobnej instytucji istniejącej od 1867 r.) i Archiwum Skarbowego — włączono po wojnie do zasobu AGAD. Oznacza to, że wiele dawnych zespołów zachowało się jedynie fragmentarycznie, a niektóre bezpowrotnie przepadły — warto to uwzględnić, planując kwerendę, i nie zakładać z góry kompletności dokumentacji.

Obecnie zasób AGAD ma charakter historycznie ukształtowany i w większości zamknięty — obejmuje materiały od XII w. do I wojny światowej, z wyjątkiem archiwaliów rodzinnych (podworskich) i ksiąg metrykalnych z terenów zabużańskich, które są odrębnie porządkowane i uzupełniane.

Jak działa i co można znaleźć

Zasób obejmuje archiwalia polskich i zaborczych władz, urzędów oraz instytucji naczelnych, centralnych i prowincjonalnych z terenów dawnej Rzeczpospolitej (Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego), tzw. Prus Południowych i Nowowschodnich (zabór pruski), Księstwa Warszawskiego, Królestwa Polskiego oraz części Galicji (zabór austriacki). W praktyce w zasobie znajdują się m.in.:

• akta władz i urzędów do 1795 r. — m.in. Metryka Koronna, tzw. Metryka Litewska, Archiwum Koronne Warszawskie, Archiwum Skarbu Koronnego, księgi sądów szlacheckich (ziemskich i grodzkich), staropolskie księgi miejskie, fragmentarycznie zachowane akta Sejmu Czteroletniego i powstania kościuszkowskiego,
• akta z okresu porozbiorowego (1796–1918) — dokumentacja Księstwa Warszawskiego, Królestwa Polskiego, władz Powstania Listopadowego, urzędów zaborczych,
• archiwa rodów i rodzin — m.in. Radziwiłłów (Nieśwież, Nieborów, Połoneczka), Zamoyskich, Potockich (Jabłonna, Łańcut, Radzyń), Branickich, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie oraz liczne mniejsze spuścizny rodzinne, głównie z Mazowsza i Podlasia,
• zbiór kartograficzny — mapy i plany od XVI w.,
• zbiór ksiąg metrykalnych i akt parafialnych z tzw. terenów zabużańskich, obejmujący kilkanaście odrębnych zespołów w podziale na wyznania (patrz niżej).

Zbiór ksiąg metrykalnych — szczegóły

To jeden z najważniejszych zasobów AGAD dla genealogów. Obejmuje księgi metrykalne kilkunastu wyznań i obrządków z ziem, które po 1945 r. znalazły się poza granicami Polski (dzisiejsza Białoruś, Ukraina, Litwa), m.in.:

• księgi rzymskokatolickie z archidiecezji lwowskiej (lata 1604–1945),
• księgi rzymskokatolickie z diecezji łucko-żytomierskiej (1799–1919),
• księgi rzymskokatolickie z diecezji przemyskiej (1590, 1600–1943),
• księgi rzymskokatolickie z diecezji/archidiecezji wileńskiej i diecezji pińskiej (1811–1934),
• księgi greckokatolickie z archidiecezji lwowskiej, diecezji przemyskiej i stanisławowskiej (1728–1943),
• księgi gmin wyznania mojżeszowego, czyli żydowskich (1789–1943),
• księgi gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania (1764–1939, oraz osobny zespół z lat 1648, 1790–1941 dla zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego / wschodnich województw II RP),
• księgi parafii prawosławnych (1823–1939),
• księgi i akta parafii i gmin innych wyznań (m.in. ormiańskiego, autokefalicznej cerkwi prawosławnej, baptystów, mennonitów, chrześcijan ewangelicznych) z terenów zabużańskich (1685–1942).

Większość zeskanowanych ksiąg jest dostępna online w inwentarzach na stronie AGAD, z zastrzeżeniem ograniczeń wynikających z przepisów o aktach stanu cywilnego — najnowsze wpisy (dotyczące wciąż żyjących osób lub ich bliskich krewnych) mogą nie być udostępnione w skanach, dopóki nie upłynie okres ochronny przewidziany prawem.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• poszukują ksiąg metrykalnych z miejscowości leżących na dawnych Kresach Wschodnich — obszarach, które po 1945 r. znalazły się poza granicami Polski,
• szukają przodków należących do mniejszości wyznaniowych na dawnych ziemiach wschodnich (grekokatolicy, prawosławni, gminy żydowskie, ewangelicy, ormianie i inni),
• poszukują przodków związanych z wielkimi rodami szlacheckimi i magnackimi (Radziwiłłowie, Zamoyscy, Potoccy, Braniccy i inni) lub z ich dobrami,
• badają historię instytucji centralnych dawnej Rzeczpospolitej lub administracji zaborczej,
• analizują dawne mapy i plany dotyczące konkretnego regionu lub miejscowości,
• prowadzą badania sięgające głębiej niż XIX w. i potrzebują dokumentów z okresu przedrozbiorowego.

Osoby szukające standardowych ksiąg metrykalnych parafii z centralnej Polski (poza obszarem zabużańskim) powinny w pierwszej kolejności sprawdzić właściwe terytorialnie archiwum państwowe lub zasoby parafialne — AGAD nie pełni roli archiwum wojewódzkiego.

Wskazówki eksperckie

• To nie jest archiwum wojewódzkie. AGAD gromadzi akta ze względu na rangę wytwórcy (władze naczelne i centralne) i okres (do 1918 r.), a nie ze względu na region — inaczej niż np. Archiwum Państwowe w Zamościu.
• Zacznij od dedykowanej sekcji „Genealogia” na stronie AGAD. Archiwum prowadzi tam kilka wyspecjalizowanych narzędzi: indeks zbiorczy miejscowości z inwentarzy ksiąg metrykalnych, osobną wyszukiwarkę dla parafii diecezji łuckiej, osobną wyszukiwarkę dla galicyjskich gmin wyznania mojżeszowego, a także zestawienie osób z prezentacji „Ludzie z Kresów”. To pozwala sprawdzić dostępność metryk z konkretnej miejscowości, zanim zaplanuje się wizytę.
• Skorzystaj z oficjalnego poradnika genealogicznego AGAD — „Porady praktyczne dla osób planujących poszukiwania genealogiczne”, opracowanego przez Małgorzatę Kośkę (dostępny jako plik PDF na stronie archiwum, także w wersji angielskiej). To rzadkość — niewiele archiwów w Polsce publikuje własny, dedykowany poradnik metodyczny dla genealogów.
• Sprawdź, czy interesujący cię zespół przetrwał wojnę. Ze względu na zniszczenia z 1944 r. spis zespołów (dostępny na stronie AGAD i w portalu Szukaj w Archiwach) to konieczny punkt wyjścia przed każdą kwerendą — pozwala uniknąć niepotrzebnej wizyty po materiały, które się nie zachowały.
• Najnowsze wpisy w księgach metrykalnych mogą być niedostępne w skanach ze względu na ustawowy okres ochronny dla aktów stanu cywilnego. Jeśli szukasz wydarzeń sprzed kilkudziesięciu lat, a nie widzisz odpowiedniej karty w galerii skanów, sprawdź datację jednostki — może być objęta tym ograniczeniem.
• Struktura zasobu ułatwia zawężenie poszukiwań już na starcie: akta przedrozbiorowe, akta porozbiorowe, archiwa rodzinne, zbiór kartograficzny i osobno — zbiór metryk zabużańskich podzielony wg wyznań.