← Powrót do wszystkich źródeł

Archiwum Państwowe w Poznaniu jako polska instytucja powstało w kwietniu 1919 r., gdy polska służba archiwalna przejęła z rąk niemieckich Królewsko-Pruskie Archiwum Państwowe w Poznaniu (Königlich-Preussisches Staatsarchiv in Posen), utworzone przez władze pruskie 8 marca 1869 r. Sam zasób sięga jednak dalej wstecz — jego trzon stanowią akta dawnego archiwum grodzkiego w Poznaniu, zreorganizowanego w 1783 r. przez starostę generalnego Wielkopolski Kazimierza Raczyńskiego, a wywodzącego się jeszcze z XVI-wiecznego archiwum sądu grodzkiego na zamku poznańskim.

Archiwum należy do grupy archiwów regionalnych sieci Archiwów Państwowych i obejmuje swoim zasięgiem historyczną Wielkopolskę — dawny obszar zaboru pruskiego (Prowincji Poznańskiej). Poza centralą w Poznaniu w jego skład wchodzą trzy oddziały zamiejscowe.

Oddziały

• Centrala – Poznań
• Oddział w Gnieźnie
• Oddział w Koninie
• Oddział w Pile

Jak działa i co można znaleźć

Zasób archiwum liczy kilkanaście tysięcy zespołów archiwalnych i obejmuje m.in. księgi metrykalne i akta stanu cywilnego, akta miejskie i cechowe (w tym unikatowy depozyt miasta Poznania z dokumentami pergaminowymi od połowy XIII w. i księgami od końca XIV w.), akta klasztorne, akta gruntowe i hipoteczne, mapy oraz dokumenty administracji pruskiej i polskiej z XIX i XX w.

Znaczna część zasobu jest dostępna online: skany publikowane są w portalu Szukaj w Archiwach — osobno dla Poznania, Gniezna, Konina i Piły — a materiały regionalne również w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej. Osobno warto wymienić Kartotekę ewidencji ludności miasta Poznania, zindeksowaną i udostępnioną onlince – jedno z niewielu tak obszernych źródeł tego typu w Polsce.

Archiwum bierze też udział w programie UNESCO „Pamięć Świata” i krajowej liście „Pamięć Polski” — wśród wyróżnionych materiałów w jego zasobie wymienia się m.in. dokumenty Bractwa Braci Czeskich w Lesznie, dokumenty Powstania Wielkopolskiego oraz tzw. Księgę zastępcy króla.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• badają rodziny z Wielkopolski — dawnego zaboru pruskiego, dziś głównie województwo wielkopolskie,
• szukają metryk i akt USC z XIX i XX w. z parafii i urzędów regionu,
• chcą prześledzić losy mieszkańców Poznania poprzez kartotekę meldunkową,
• badają historię miast, cechów i majątków ziemskich Wielkopolski — dzięki aktom miejskim, gruntowym i hipotecznym,
• poszukują materiałów o Powstaniu Wielkopolskim 1918–1919 lub Powstaniu Styczniowym.

Wskazówki eksperckie

• To nie jest jedno miejsce fizyczne. Poza centralą w Poznaniu działają trzy oddziały zamiejscowe — Gniezno, Konin i Piła — każdy z własnym zasobem terytorialnym. Warto sprawdzić, który oddział przechowuje akta interesującej miejscowości, zanim zaplanuje się wizytę lub kwerendę.
• Sprawdź najpierw, co już jest online. Duża część zasobu, zwłaszcza księgi metrykalne i USC, jest już zdigitalizowana i dostępna przez Szukaj w Archiwach — osobno dla każdego oddziału. Dopiero brak materiału online uzasadnia wizytę lub zamówienie kwerendy.
• Kartoteka ludności Poznania to osobne narzędzie. Dla miasta Poznania warto od razu sprawdzić e-kartotekę — to szybszy sposób na zlokalizowanie karty osobowej niż przeszukiwanie całego zasobu przez Szukaj w Archiwach.
• Uważaj na nazwy niemieckie i polskie. Archiwum obejmuje okres zaboru pruskiego — te same miejscowości, urzędy i nazwiska mogą występować w dokumentach pod nazwami niemieckimi, zwłaszcza w aktach sprzed 1919 r.
• To nie to samo co Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, mimo że oba archiwa historycznie wywodzą się z tej samej pruskiej Prowincji Poznańskiej (Rejencja Poznańska i Rejencja Bydgoska). Od 1919 r. mają osobne, niezależne zasoby terytorialne.