← Powrót do wszystkich źródeł

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy wywodzi się z archiwum utworzonego w styczniu 1906 r. przy likwidowanej pruskiej Komisji Generalnej dla Prowincji Poznańskiej i Prus Zachodnich. W 1924 r. zostało włączone do sieci polskich archiwów państwowych jako oddział Archiwum Państwowego w Poznaniu. W czasie okupacji niemieckiej funkcjonowało jako oddział Archiwum Rzeszy w Gdańsku, a w 1947 r. przekształcono je w samodzielne Archiwum Państwowe w Bydgoszczy.

Zasięg terytorialny i zasób archiwum wielokrotnie się zmieniały wraz z reformami administracyjnymi: w 1973 r. dotychczasowy Oddział w Toruniu usamodzielnił się jako odrębne archiwum wojewódzkie, w 1982 r. dołączono do niego Oddział we Włocławku, a większość akt szczebla powiatowego z powiatów inowrocławskiego, mogileńskiego i żnińskiego przekazano do utworzonego wcześniej Oddziału w Inowrocławiu, który działa do dziś jako część Archiwum Bydgoskiego.

Jak działa i co można znaleźć

Obecny zakres terytorialny działania archiwum obejmuje: Bydgoszcz oraz powiaty bydgoski, inowrocławski, mogileński, nakielski, sępoleński, świecki, tucholski i żniński z województwa kujawsko-pomorskiego, powiat chojnicki (miasto Chojnice oraz gminy Brusy, Chojnice i Czersk) z województwa pomorskiego, a także gminę Trzemeszno z województwa wielkopolskiego.

Akta o znaczeniu podstawowym dla genealogii — akta stanu cywilnego:

• akta metrykalne sprzed 1874 r. (niekompletne): 45 parafii rzymskokatolickich, 21 gmin kościoła ewangelickiego zreformowanego (unijnego), 2 gminy ewangelicko-luterańskie (Bydgoszcz, Sipiory), protestancka gmina mennonitów w Górnej Grupie oraz 9 żydowskich gmin wyznaniowych. Najlepiej zachowane są akta parafii rzymskokatolickich w Bydgoszczy (z luką w aktach urodzeń), Fordonie, Nowej Dąbrówce, Osielsku, Serocku, Solcu Kujawskim i Ślesinie; gmin ewangelickich w Bydgoszczy, Fordonie, Kcyni, Koronowie, Łabiszynie i Szubinie; gmin żydowskich w Bydgoszczy, Fordonie i Nakle.
• akta urzędów stanu cywilnego: zgromadzono akta 59 urzędów, prowadzone od 1 października 1874 r. — niemal kompletne.

Materiały uzupełniające:

• ewidencja ludności — listy dusz, księgi meldunkowe, kartoteki mieszkańców (najlepiej zachowane: Bydgoszcz i przedmieścia z XIX–XX w., kartoteka mieszkańców Bydgoszczy z lat 1920–1950, kartoteka Nakła z lat 1907–1945),
• akta testamentowe Sądu Obwodowego w Bydgoszczy (bardzo kompletne, ok. 10 tys. jednostek) oraz mniejsze zbiory sądów w Kcyni, Łabiszynie i Szubinie,
• akta hipoteczne i gruntowe sądów w Bydgoszczy, Chojnicach, Czersku, Nowem i Sępolnie — pozwalają ustalić kolejnych właścicieli nieruchomości przejmowanych w drodze dziedziczenia lub podziału majątku,
• rejestry katastru fryderycjańskiego z końca XVIII w. oraz akta notarialne (zwłaszcza darowizn i intercyz), które mogą potwierdzać pokrewieństwo,
• akta majątków ziemskich i archiwa rodów, m.in. Alvenslebenów, Bnińskich, Górskich, Komierowskich, Ponińskich i Sikorskich,
• akta cechów rzemieślniczych z kilkudziesięciu miast regionu, sięgające 1446 r.,
• akta dotyczące przesiedleń ludności po 1945 r., w tym Państwowego Urzędu Repatriacyjnego i obozów przesiedleńczych (Jabłonowo, Potulice, Smukała, Toruń),
• akta niemieckich organizacji politycznych, oświatowych i zawodowych działających w regionie w okresie międzywojennym,
• mapy (m.in. uwłaszczeniowo-regulacyjne z lat 1774–1910) oraz dokumentacja fotograficzna Bydgoszczy z lat 1866–1945.

Archiwum prowadzi też wykaz skorowidzów (indeksów alfabetycznych) do akt USC, dostępny na stronie internetowej z podziałem na poszczególne urzędy stanu cywilnego — z linkami bezpośrednio do Szukaj w Archiwach i Genealogii w Archiwach. To istotne ułatwienie, bo — jak zaznacza samo archiwum — skorowidze alfabetyczne do akt stanu cywilnego są rzadkością.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• poszukują przodków z regionu bydgosko-kujawskiego — Bydgoszczy, Inowrocławia, Chojnic, Świecia, Tucholi, Nakła, Żnina, Sępólna czy Szubina,
• badają rodziny wyznania ewangelickiego, mojżeszowego lub — rzadziej spotykane — mennonickiego z tego terenu, gdzie archiwum ma stosunkowo kompletny zasób metrykalny,
• ustalają losy przodków związanych z niemiecką mniejszością narodową w regionie w okresie międzywojennym,
• poszukują akt majątkowych lub rodowych ziemiaństwa regionu (m.in. rodziny Alvenslebenów, Bnińskich, Komierowskich),
• badają historię rzemieślniczą przodków — regionalne akta cechowe sięgają XV w.,
• interesują się przesiedleniami powojennymi — regionem tym zarządzał m.in. Państwowy Urząd Repatriacyjny,
• nie znalazły interesujących ich metryk w Bydgoszczy i chcą wiedzieć, dokąd szukać dalej.

Wskazówki eksperckie

• Przed rozpoczęciem poszukiwań ustal miejscowość, przybliżone daty i wyznanie przodka. Archiwum wprost zaznacza, że parafię lub urząd stanu cywilnego właściwy dla miejsca zamieszkania rodziny ustala się na podstawie zgromadzonych w archiwum wykazów miejscowości z XIX i XX w. — bez tego poszukiwania są znacznie trudniejsze.
• Sprawdź stronę „Skorowidze USC” przed zamówieniem akt. Archiwum udostępnia tam wykaz dostępnych indeksów alfabetycznych dla poszczególnych urzędów stanu cywilnego wraz z bezpośrednimi linkami do Szukaj w Archiwach i Genealogii w Archiwach — pozwala to uniknąć czasochłonnego przeszukiwania ksiąg strona po stronie.
• Jeśli szukanych metryk rzymskokatolickich nie ma w Bydgoszczy, sprawdź Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie lub Archiwum Diecezjalne w Pelplinie — część akt (w tym przekazanych wcześniej do archiwum biskupiego w Regensburgu) trafiła właśnie tam. Wyjątek: akta parafii w Trzemesznie (pow. mogileński) i Juncewie (pow. żniński) — mimo że gmina Trzemeszno leży dziś w zasięgu terytorialnym Archiwum Bydgoskiego — przechowywane są w Archiwum Państwowym w Poznaniu.
• Metryki ewangelickie spoza zasobu archiwum mogą znajdować się w Niemczech — w Evangelisches Zentralarchiv w Berlinie lub w archiwum Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego w Hanowerze.
• Materiały dotyczące żydowskich i mennonickich gmin wyznaniowych warto szukać też w aktach Rejencji w Bydgoszczy — zawierają sporządzane do celów administracyjnych wykazy członków tych gmin, uzupełniające niekompletne akta metrykalne.