← Powrót do wszystkich źródeł

Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej zostało powołane dekretem pierwszego biskupa toruńskiego Andrzeja Suskiego 24 czerwca 2001 r. — wkrótce po utworzeniu samej diecezji toruńskiej. Siedziba mieści się w budynku Wyższego Seminarium Duchownego Diecezji Toruńskiej. Archiwum gromadzi, przechowuje, opracowuje i udostępnia materiały o wartości historycznej pochodzące z parafii i instytucji kościelnych diecezji — księgi metrykalne, dokumenty pergaminowe, rękopisy i akta parafialne od XV w. po czasy współczesne.

Placówka aktywnie uczestniczy w ogólnopolskim programie „Wspieranie Działań Archiwalnych”, realizowanym przy wsparciu Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych — w jego ramach prowadzi digitalizację, konserwację i opracowanie zasobu w kolejnych edycjach projektu. Dyrektorem archiwum od marca 2023 r. jest dr Mateusz Żmudziński, związany z placówką od 2010 r.

Jak działa i co można znaleźć

Rdzeniem zasobu są księgi metrykalne — chrzty (Libri baptisatorum), śluby (Libri matrimoniorum) i zgony (Libri mortuorum) — z parafii całej diecezji. Na stronie dostępny jest katalog obejmujący parafie diecezji, dla każdej wskazujący, jakie księgi metrykalne się zachowały i jaki mają zakres chronologiczny. To katalog stanu posiadania, a nie wyszukiwarka nazwisk — pozwala ustalić, czy dana parafia w ogóle ma zachowane księgi z interesującego okresu, zanim złoży się wniosek o odpis lub umówi wizytę.

Poza metrykaliami w zasobie znajdują się m.in. inwentarze poszczególnych parafii (np. parafii katedralnej św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu, parafii św. Jakuba Apostoła — gotyckiego kościoła z XIV w.), repertorium akt Bractwa Bożego Ciała, inwentarz dekanatu lubawskiego, spis akt ławniczych Golubia oraz indeks miejscowości parafii diecezji. Kolejne inwentarze parafialne są na bieżąco opracowywane.

Zdigitalizowane księgi metrykalne są sukcesywnie publikowane w portalu Szukaj w Archiwach, pod własną stroną instytucji w tym serwisie — zasób online rośnie wraz z kolejnymi edycjami projektu WDA, więc warto sprawdzać go regularnie, a nie tylko raz.

Archiwum współpracuje też z parafiami diecezji przy przejmowaniu, zabezpieczaniu, opracowywaniu i digitalizacji ksiąg oraz doradza w zakresie ich przechowywania — to znaczy, że część materiałów wciąż trafia do zasobu z parafii, a katalog online może nie odzwierciedlać najnowszych nabytków.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• badają rodziny z terenu Diecezji Toruńskiej — historycznej Ziemi Chełmińskiej, w tym Torunia, Grudziądza, Brodnicy, Chełmna, Chełmży czy Lubawy,
• chcą najpierw sprawdzić w katalogu, czy dana parafia ma w ogóle zachowane księgi z interesującego okresu, zanim zainwestują czas w kwerendę,
• znają już w przybliżeniu datę i miejsce chrztu, ślubu lub zgonu przodka i chcą zamówić formalny odpis aktu,
• planują samodzielną kwerendę w Pracowni Naukowej i chcą wcześniej zorientować się w zasobie,
• nie mogą osobiście odwiedzić archiwum i szukają rekomendacji sprawdzonych firm kwerendarskich.

Wskazówki eksperckie

• To nie to samo co Archiwum Państwowe w Toruniu. Oba archiwa obejmują częściowo tę samą Ziemię Chełmińską, ale gromadzą inny typ materiałów — Archiwum Diecezjalne koncentruje się na kościelnych księgach metrykalnych i aktach parafialnych, a Archiwum Państwowe na aktach urzędów, sądów, miast i USC. Warto sprawdzić oba, jeśli poszukiwania dotyczą tego regionu.
• Katalog pokaże Ci, czy warto w ogóle pytać o odpis. Zanim złożysz wniosek o odpis aktu metrykalnego, sprawdź w katalogu, czy dana parafia ma zachowane księgi z potrzebnego okresu — to oszczędza czas, bo część ksiąg z różnych przyczyn (wojna, zniszczenia, przekazanie gdzie indziej) po prostu się nie zachowała.
• Do wniosku o odpis potrzebna jest już znana data i miejsce. Formularz wymaga podania imienia i nazwiska osoby oraz pełnej daty i miejsca udzielenia sakramentu — to usługa dla kogoś, kto już wie, czego szuka, a nie narzędzie do przeszukiwania nieznanych zapisów. Do samodzielnego przeszukiwania służy raczej wizyta w Pracowni Naukowej lub skany w Szukaj w Archiwach.
• Kwerendy na zlecenie są przyjmowane tylko wyjątkowo. W przeciwieństwie do części innych archiwów diecezjalnych, tutaj archiwum w wybranych przypadkach może wykonać kwerendę samodzielnie, ale co do zasady odsyła do wyspecjalizowanych firm kwerendarskich — dobrze mieć to na uwadze, planując poszukiwania na odległość.
• Zasób w Szukaj w Archiwach stale rośnie. Digitalizacja prowadzona jest etapami w ramach kolejnych edycji programu WDA — jeśli nie znajdziesz potrzebnej księgi online dzisiaj, warto sprawdzić ponownie za jakiś czas.