← Powrót do wszystkich źródeł

Archiwum Państwowe w Toruniu jest jednym z najstarszych archiwów w kraju — jego początki sięgają lokacji miasta Torunia w 1233 r., a pierwsze wzmianki o zorganizowanym archiwum miejskim, przechowywanym w wieży ratusza staromiejskiego, pochodzą z 1570 i 1587 r. Oprócz właściwego archiwum miejskiego trafiały tam z czasem depozyty akt okolicznych miast: Brodnicy, Chełmna, Chełmży, Golubia, Kowalewa i Wąbrzeźna.

Losy zasobu nie były łatwe: część akt spłonęła podczas szwedzkiego bombardowania ratusza w 1703 r., a w 1812 r., gdy Napoleon zamienił ratusz na lazaret, archiwum w bezładzie przeniesiono do kamienicy przy ul. Szczytnej. Uporządkowano je dopiero pod koniec XIX w. W 1899 r. powstało stanowisko archiwisty miejskiego, a od 1927 r. instytucją kierowała Helena Piskorska.

Podczas II wojny światowej przy Archiwum utworzono niemiecki Urząd do Spraw Genealogicznych (Sippenamt), który wykorzystywał księgi metrykalne z Torunia i powiatu toruńskiego do celów „rasowych”. Zasób był wielokrotnie przemieszczany, a część najcenniejszych akt trafiła do kopalni soli w Grasleben w Niemczech — większość odzyskano dopiero po 1947 r. Jest to istotny fakt dla genealogów: jeśli poszukiwania metryk z okresu okupacji trafiają na luki, mogły się one pojawić właśnie w wyniku tych wojennych przemieszczeń.

W 1951 r. archiwum upaństwowiono, początkowo jako Oddział Terenowy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Bydgoszczy, a w 1976 r. uzyskało status samodzielnej placówki. Od 2023 r., decyzją Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych, struktura wewnętrzna Archiwum nie jest już zależna od lokalizacji budynku.

Jego zasób obejmuje Kujawy, Ziemię Chełmińską, Pomorze Nadwiślańskie oraz obszary związane historycznie z państwem krzyżackim, Prusami Królewskimi i Prusami Zachodnimi. Instytucja przechowuje szeroki wachlarz materiałów: metryki kościelne i USC, akta miejskie, księgi gruntowe, a także wyjątkowo bogaty zespół dokumentów średniowiecznych, w tym krzyżackich i miejskich, które nigdzie indziej nie zachowały się tak kompletnie.

Dla genealogów badających rodziny z Torunia, Chełmży, Golubia-Dobrzynia, Brodnicy, Wąbrzeźna, Chełmna, Włocławka i okolic archiwum to podstawowe źródło informacji.

Oddziały

Archiwum ma jeden aktywny oddział zamiejscowy:

• Oddział zamiejscowy we Włocławku (ul. Księdza Skorupki 4, 87-800 Włocławek) — powstał w 1950 r. jako Oddział Powiatowy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Bydgoszczy, od 1982 r. podlega Archiwum w Toruniu. Obejmuje zasobem powiaty: aleksandrowski, lipnowski, radziejowski, włocławski oraz miasto Włocławek.

Archiwum miało też w przeszłości ekspozyturę w Wąbrzeźnie (zlikwidowaną w 1990 r.) oraz oddział w Grudziądzu (zlikwidowany w 1999 r.) — obie te placówki już nie działają, a ich zasób pozostaje w strukturach Archiwum w Toruniu.

Jak działa i co można znaleźć

• metryki parafialne i USC z Torunia i regionu: urodzenia, śluby, zgony z XVIII–XX wieku
• akta miejskie Torunia, Chełmna, Brodnicy, Chełmży i innych miast – w tym księgi obywateli, podatków, cechów i nieruchomości
• księgi gruntowe i hipoteczne – rejestry właścicieli, zmiany własności, dane o gospodarstwach
• dokumenty krzyżackie, akta cechowe, księgi ławnicze i sądowe – cenne dla badań historycznych i rekonstrukcji starszych linii
• spisy ludności, rejestry mieszkańców, dokumenty administracji pruskiej
• mapy katastralne, plany miejskie i wiejskie, materiały kartograficzne od XVIII wieku
• akta szkół, sądów, urzędów gminnych i miejskich – przydatne dla badań społecznych

Dla kogo?

• dla genealogów z Kujaw, Ziemi Chełmińskiej, Pomorza Nadwiślańskiego i obszaru historycznych Prus
• dla osób poszukujących metryk katolickich, ewangelickich oraz parafii, które zmieniały przynależność wyznaniową
• dla badaczy wsi i miast o średniowiecznych korzeniach
• dla osób śledzących własność gruntów, spisy ludności i historię gospodarstw
• dla tych, którzy chcą prześledzić migracje XIX i XX wieku na terenie Prus Zachodnich i guberni pomorskiej

Wskazówki eksperckie

• Sprawdzaj metryki w obu obrządkach – region był wielowyznaniowy, szczególnie w XIX wieku. Parafie ewangelickie mogą zawierać wpisy osób katolickich i odwrotnie.
• Nazwy miejscowości mogą występować w wersjach polskich, niemieckich i staropruskich. Przy wyszukiwaniu uwzględniaj wszystkie warianty, np. Thorn = Toruń, Kulm = Chełmno, Briesen = Wąbrzeźno.
• Księgi gruntowe są kluczowe przy badaniu historii majątków. Umożliwiają ustalenie właścicieli gospodarstw nawet tam, gdzie metryki mają luki.
• Akta miejskie Torunia to jedno z najlepiej zachowanych źródeł w Polsce. Zawierają dane o obywatelstwie miejskim, cechach, nieruchomościach i migracjach.
• Spisy ludności z okresu pruskiego są wyjątkowo dokładne. Mogą zawierać informacje o wyznaniu, zawodzie, miejscu urodzenia i przynależności państwowej.
• Stare mapy katastralne pomogą odnaleźć zaginione wsie i dawne podziały gruntów. To bardzo przydatne narzędzie przy rekonstrukcji struktury osadniczej.
• Jeśli szukasz przodka z Włocławka, aleksandrowskiego, lipnowskiego lub radziejowskiego — sprawdź, czy Twoja kwerenda powinna trafić do Oddziału we Włocławku, a nie do centrali w Toruniu.
• Jeśli metryki z lat 1939–1945 mają luki, warto wiedzieć, że część ksiąg z tego okresu była przez Niemców przemieszczana w związku z działalnością Sippenamt — brak wyniku niekoniecznie oznacza, że dokument nie istniał.