← Powrót do wszystkich źródeł

Archidiecezja Warszawska powstała w 1798 r. z erekcji papieża Piusa VI, a w 1818 r. została podniesiona do rangi archidiecezji. Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie (AAW) ma korzenie w archiwum konsystorskim utworzonym za czasów arcybiskupa Zygmunta Szczęsnego Felińskiego w latach 60. XIX w. — wraz z likwidacją konsystorza łowickiego w 1862 r. do Warszawy trafiła cenna dokumentacja parafii, dekanatów i zakonów z terenu dawnego archidiakonatu łowickiego.

Przełomowym momentem była reorganizacja zasobu przez ks. Władysława Kwiatkowskiego od 1934 r., ostatniego przedwojennego archiwistę. Podczas II wojny światowej zasób archiwum, mieszczący się wówczas w gmachu Kurii Metropolitarnej przy ul. Miodowej, został niemal doszczętnie spalony — archiwum nie funkcjonowało przez wiele lat po wojnie.

Reaktywowane w 1960 r. z inicjatywy kardynała Stefana Wyszyńskiego, od 2001 r. mieści się przy ul. Dewajtis 3 na Bielanach. Warto wiedzieć, że część przedwojennego zasobu udało się odzyskać dopiero w 1968 r. — ze spuścizny zmarłego wtedy ks. Kwiatkowskiego, która zawierała m.in. ponad pięćdziesiąt dokumentów pergaminowych oraz akta dotyczące archidiakonatu warszawskiego i łowickiego. Obecnym dyrektorem archiwum (od 2006 r.) jest ks. Piotr Staniewicz.

Jak działa i co można znaleźć

Archiwum gromadzi księgi metrykalne z obecnego terytorium Archidiecezji Warszawskiej, a także pojedyncze księgi z terenów, które historycznie do niej należały, ale dziś już nie wchodzą w jej skład — te można odnaleźć przez wyszukiwarkę na stronie. Udostępniane są księgi do 1945 r. włącznie, z zastrzeżeniami wynikającymi z ochrony danych osobowych: 100 lat karencji dla ksiąg chrztów/urodzeń, 80 lat dla ksiąg małżeństw i 50 lat dla ksiąg zgonów, liczonych od daty zamknięcia księgi.

Poza metrykaliami zasób AAW jest znacznie szerszy — obejmuje m.in.: dokumenty pergaminowe i papierowe sięgające średniowiecza, akta kurii metropolitarnej i kapituł (w tym Kapituły-Kolegiaty Łowickiej), zbiór akt sądowych duchownych i świeckich, wizytacje generalne parafii (sprawozdania z inspekcji biskupich, cenne źródło do historii lokalnej), schematyzmy diecezjalne, akta zakonów i zgromadzeń zakonnych, akta bractw kościelnych, spuścizny po duchownych, zbiór fotografii, a nawet osobny inwentarz rodów oraz zbiór planów architektonicznych.

Ważne ograniczenie: archiwum nie przyjmuje zleceń na kwerendy — trzeba samodzielnie przeszukać wyszukiwarkę online lub udać się do Pracowni Naukowej (czynnej wtorki–czwartki). Wyszukiwarka na stronie to katalog/inwentarz jednostek archiwalnych (z polami takimi jak sygnatura, daty skrajne, indeks osobowy i geograficzny), a nie zawsze bezpośredni podgląd skanu — dostęp do samych obrazów ksiąg odbywa się w Pracowni Naukowej (wyłącznie w formie kopii cyfrowych — oryginałów się nie udostępnia, jeśli istnieje już skan) albo online przez portal Skanoteka, prowadzony przez Polskie Towarzystwo Genealogiczne, z którym AAW współpracuje od 2008 r. Księgi metrykalne z terenu archidiecezji znajdujące się w zasobach Archiwów Państwowych można też znaleźć przez Szukaj w Archiwach, a już zindeksowane akty — przez Genetekę.

Archiwum wydaje wypisy z ksiąg metrykalnych potwierdzające stan sakramentalny, a nie cywilnoprawny. Po odpis do celów urzędowych (np. do aktu stanu cywilnego) trzeba się zwrócić do USC (akta młodsze niż 100 lat) lub właściwego Archiwum Państwowego (akta starsze) — dopiero gdy tam aktu brak, AAW może wydać potwierdzoną kopię.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• badają rodziny z terenu obecnej lub dawnej Archidiecezji Warszawskiej, w tym z dawnego archidiakonatu łowickiego,
• szukają metryk sprzed 1945 r., zwłaszcza tych jeszcze niezindeksowanych w Genetece,
• chcą uzyskać oficjalny wypis potwierdzający chrzest, ślub kościelny lub inny fakt sakramentalny (nie cywilnoprawny),
• prowadzą badania wykraczające poza same metryki — np. historię parafii poprzez wizytacje generalne i schematyzmy, historię zakonów, bractw czy rodów szlacheckich związanych z archidiecezją,
• interesują się losami archiwum i jego zasobu w kontekście zniszczeń II wojny światowej.

Wskazówki eksperckie

• Nie licz na kwerendę zleconą mailowo. Archiwum wprost zaznacza, że nie przyjmuje zleceń na kwerendy — trzeba samodzielnie przeszukać katalog online lub przyjechać do Pracowni Naukowej. To dobrze zaplanować przed wizytą, bo pracownia jest czynna tylko trzy dni w tygodniu.
• Rozróżnij wypis sakramentalny od odpisu cywilnoprawnego. Jeśli potrzebujesz dokumentu do celów urzędowych, AAW nie jest właściwym adresatem w pierwszej kolejności — zacznij od USC lub Archiwum Państwowego. Wypis z AAW ma znaczenie kościelne, nie prawne.
• Sprawdź okresy karencji przed wizytą. 100 lat dla chrztów/urodzeń, 80 lat dla małżeństw, 50 lat dla zgonów — licząc od zamknięcia księgi, nie od daty konkretnego wpisu. To częsty błąd przy planowaniu poszukiwań najnowszych metryk.
• Wyszukiwarka AAW to inwentarz, nie zawsze galeria skanów. Jeśli zależy Ci na bezpośrednim przeglądaniu zdjęć stron księgi, sprawdź równolegle Skanotekę i Szukaj w Archiwach — księgi z terenu archidiecezji mogą być tam zdigitalizowane, nawet jeśli sama wyszukiwarka AAW pokazuje tylko opis jednostki.
• Zasób nieopracowanych ksiąg nie jest widoczny w wyszukiwarce. Informacje o nich trzeba uzyskać bezpośrednio w Pracowni Naukowej lub mailowo — warto zapytać wprost, zanim uzna się, że dana księga nie przetrwała.