← Powrót do wszystkich źródeł

Archiwum Państwowe w Białymstoku powstało formalnie na mocy dekretu z 1950 r., a działalność rozpoczęło w 1953 r. pod kierownictwem dr. Stefana Sobańca. Wcześniejsze próby zorganizowania archiwum na tym terenie — sięgające 1920 r. — nie doszły do skutku w Białymstoku; zasoby ostatecznie trafiły wówczas do Grodna, a krótko istniejące archiwa w Suwałkach i Łomży zlikwidowano w latach 1926–1930.

Od 1954 r. archiwum sprawuje nadzór nad Oddziałem w Łomży, który działa do dziś. W kolejnych dekadach struktura terytorialna archiwum kilkukrotnie się zmieniała: w 1964 r. powstała ekspozytura w Bielsku Podlaskim, w 1968 r. przekazano do Białegostoku zespoły dawnych guberni łomżyńskiej i suwalskiej z Archiwum Głównego Akt Dawnych, a w 1976 r. Suwałki (wraz z Ełkiem) usamodzielniły się jako odrębne Archiwum Państwowe, przestając podlegać Białymstokowi.

Siedziba archiwum mieści się od 2018 r. przy ul. Mickiewicza 101 w Białymstoku.

Losy zasobu w czasie wojny: w latach 1939–1941, pod okupacją sowiecką, obszar Białostocczyzny wszedł w skład Białoruskiej SRR, a NKWD przeprowadziło nacjonalizację i centralizację akt na tym terenie. Znaczna część zgromadzonych wówczas materiałów została zniszczona lub wywieziona w 1944 r. — to jeden z powodów, dla których zasób archiwum, mimo sięgania XVII w., ma luki chronologiczne typowe dla archiwów na tym terenie.

Jak działa i co można znaleźć

Najstarsze materiały w zasobie sięgają pierwszej połowy XVII w. — najwcześniejsze znane dokumenty pochodzą z 1640 r. i są to szlacheckie księgi sądowe (ziemskie i grodzkie).

Wyróżnikiem tego archiwum na tle innych archiwów wojewódzkich jest różnorodność wyznaniowa ksiąg metrykalnych i stanu cywilnego — według portalu Szukaj w Archiwach jest to jedyne archiwum państwowe w Polsce przechowujące metryki aż tylu wyznań jednocześnie:

• rzymskokatolickie,
• prawosławne,
• unickie (greckokatolickie),
• ewangelickie,
• mojżeszowe (okręgi bożnicze),
• muzułmańskie — akta gmin wyznania muzułmańskiego, związane z osadnictwem tatarskim na Podlasiu (m.in. okolice Bohonik i Kruszynian).

W zasobie znajdują się też m.in.:

• akta miast i gmin regionu białostockiego i łomżyńskiego,
• akta osobowe i płacowe zlikwidowanych zakładów pracy z terenu działania archiwum — na stronie archiwum dostępna jest lista zakładów, których dokumentacja jest przechowywana, co ułatwia wstępne sprawdzenie, zanim złoży się zapytanie,
• materiały zgromadzone w ramach programu Archiwa Rodzinne Niepodległej — skany dokumentów i fotografii rodzinnych przekazanych przez mieszkańców regionu,
• akta Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku, przejęte w 1990 r.

Od 2012 r. archiwum prowadzi digitalizację zasobu we współpracy z Oddziałem w Łomży — w latach 2012–2014 powstało w ten sposób ok. 235 tys. skanów. Skany są sukcesywnie publikowane w portalu Szukaj w Archiwach.

Oddział w Łomży (ul. Aleja Legionów 36) obsługuje osobno wydzielony fragment zasobu dotyczący regionu łomżyńskiego i prowadzi własne działania, m.in. wystawy i publikacje regionalne.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• poszukują przodków z Białegostoku, regionu łomżyńskiego lub szerzej Podlasia,
• badają rodziny wyznania innego niż rzymskokatolickie — prawosławne, unickie, ewangelickie, żydowskie lub muzułmańskie (tatarskie) — dla których archiwa metrykalne bywają trudniej dostępne niż w przypadku parafii katolickich,
• próbują ustalić historię zatrudnienia przodka w zlikwidowanym zakładzie pracy regionu białostockiego,
• chcą sprawdzić, czy rodzina zgłosiła już dokumenty lub fotografie w ramach programu Archiwa Rodzinne Niepodległej — lub sami chcieliby to zrobić,
• szukają korzeni szlacheckich na Podlasiu — region ten ma zachowane księgi sądowe (ziemskie, grodzkie) sięgające XVII w.

Wskazówki eksperckie

• Zacznij od portalu Szukaj w Archiwach, wybierając filtr archiwum (Białystok lub Oddział w Łomży) — to szybszy sposób na wstępne rozeznanie zasobu niż kontakt bezpośredni.
• Sprawdź wyznanie przodka przed rozpoczęciem poszukiwań metrykalnych. Ze względu na wielowyznaniowy charakter Podlasia, ta sama miejscowość mogła mieć równolegle księgi kilku wyznań (np. parafii rzymskokatolickiej i cerkwi prawosławnej) — ustalenie wyznania rodziny znacząco zawęża poszukiwania.
• Jeśli szukasz przodków tatarskich lub muzułmańskich z Podlasia, warto wiedzieć, że akta gmin wyznania muzułmańskiego są tu przechowywane — to rzadkość na skalę kraju i temat wart odrębnego uwzględnienia w badaniach.
• Region łomżyński obsługuje osobny Oddział w Łomży — przy poszukiwaniach dotyczących tego obszaru warto kontaktować się bezpośrednio z oddziałem, a nie tylko z siedzibą główną w Białymstoku.
• Dla nazwisk z regionu łomżyńskiego sprawdź serwis Nazwiska łomżyńskie, prowadzony przez Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów — to zewnętrzny, niezależny od archiwum projekt indeksujący nazwiska historyczne regionu, do którego archiwum odsyła na swojej stronie.
• Sprawdź listę zakładów pracy na stronie archiwum, zanim zapytasz o akta osobowe lub płacowe przodka — pozwala to od razu zweryfikować, czy dokumentacja danego zakładu w ogóle znajduje się w tym archiwum.

Status: godziny otwarcia, zasady udostępniania i dane kontaktowe mogą się zmieniać — przed wizytą warto zweryfikować je bezpośrednio na stronie archiwum.