← Powrót do wszystkich źródeł

Lietuvos valstybės istorijos archyvas (LVIA) to największe i najważniejsze litewskie archiwum dla badań nad historią Litwy od XIII w. do ogłoszenia niepodległości Litwy w 1918 r. (a w niektórych dziedzinach — do 1940 r.). To właśnie tu, a nie w Litewskiej Bibliotece Narodowej, przechowywane są oryginały ksiąg metrykalnych i akt stanu cywilnego z terenu historycznego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Korzenie archiwum sięgają 1852 r., kiedy dekretem cara Mikołaja I utworzono w Wilnie Centralne Archiwum Ksiąg Grodzkich, gromadzące najstarsze księgi grodzkie z guberni wileńskiej, mińskiej, grodzieńskiej i kowieńskiej — sprzed 1799 r. Od 1922 r., gdy Wilno znalazło się w granicach II Rzeczpospolitej, archiwum podlegało polskiemu Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a jego organizacją zajmował się Wacław Gizbert-Studnicki — przez dwie dekady było więc formalnie polskim archiwum państwowym. Po II wojnie światowej, pod okupacją sowiecką, w 1956 r. przekształcono je w Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Litewskiej SRR, a od 1989 r. jego zasób stał się w pełni dostępny publicznie.

Archiwum przetrwało burzliwą historię: podczas I wojny światowej ponad połowę najcenniejszych dokumentów ewakuowano do Rosji, we wrześniu 1939 r. sowieci wywieźli kilkanaście wagonów akt do Mińska, a w latach 1942–1943, już pod okupacją niemiecką, ówczesnemu kierownikowi archiwum, księdzu Juozapasowi Stakauskasowi, udało się odzyskać większość z nich. Warto odnotować, że ksiądz Stakauskas i część pracowników archiwum, ryzykując życiem, przez blisko rok ukrywali w budynku archiwum dwanaścioro osób pochodzenia żydowskiego, ratując je przed Zagładą.

Jak działa i co można znaleźć

Zasób archiwum obejmuje ponad 1,3 mln jednostek archiwalnych na przeszło 16 tys. m.b. i zawiera m.in. oryginały ksiąg metrykalnych parafii rzymskokatolickich (chrzty, śluby, zgony), akta grodzkie i ziemskie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, akta administracji carskiej i polskiej z okresu międzywojennego oraz materiały instytucji kościelnych i świeckich sprzed 1940 r.

Dostęp do zdigitalizowanych materiałów odbywa się przez dwa wspólne dla litewskich archiwów systemy: Elektroniczny System Informacji Archiwalnej (EAIS) — cyfrową czytelnię, w której można bezpłatnie przeglądać zeskanowane dokumenty bez ograniczeń, oraz portal dziedzictwa cyfrowego E. paveldas. Na stronie archiwum publikowana jest też aktualizowana lista zdigitalizowanych ksiąg parafii rzymskokatolickich dostępnych w tych systemach oraz pełny wykaz zespołów archiwalnych. Materiały niezdigitalizowane trzeba zamówić do wglądu w czytelni w Wilnie albo zlecić kwerendę — archiwum na życzenie wydaje też zaświadczenia o urodzeniu, małżeństwie i zgonie konkretnych osób.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• badają rodziny z Wileńszczyzny, Grodzieńszczyzny, Nowogródczyzny lub Żmudzi sprzed 1918/1940 r.,
• szukają ksiąg metrykalnych parafii rzymskokatolickich z terenu dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego,
• prowadzą badania nad rodzinami szlacheckimi lub majątkami ziemskimi z tego regionu — dzięki aktom grodzkim i ziemskim,
• chcą sięgnąć do akt z okresu, gdy Wilno i region wileński należały do II Rzeczpospolitej (1922–1939),
• potrzebują oficjalnego zaświadczenia o urodzeniu, małżeństwie lub zgonie przodka wystawionego przez archiwum.

Wskazówki eksperckie

• To archiwum metrykalne, nie biblioteka. Jeśli szukasz oryginałów ksiąg parafialnych z regionu wileńskiego, to jest właściwy adres — w odróżnieniu od Litewskiej Biblioteki Narodowej, która gromadzi książki i dziedzictwo piśmiennicze, nie akta metrykalne.
• Sprawdź najpierw listę zdigitalizowanych ksiąg. Archiwum publikuje aktualizowany wykaz parafii rzymskokatolickich, których księgi trafiły już do EAIS lub E. paveldas — to szybszy sposób niż przeszukiwanie całego zasobu.
• Materiały mogą występować w kilku językach. W zależności od okresu i zaboru dokumenty bywają pisane po polsku, rosyjsku lub łacinie — księgi metrykalne parafii rzymskokatolickich z okresu międzywojennego są zwykle po polsku.
• Pamiętaj o okresie polskiej administracji. W latach 1922–1939 Wilno i region wileński były częścią II Rzeczpospolitej, więc akta z tego okresu mogą mieć polskojęzyczną, urzędową formę zbliżoną do akt z pozostałych terenów przedwojennej Polski.
• EAIS to wspólny system dla wielu litewskich archiwów, nie tylko LVIA — to samo narzędzie służy m.in. do przeglądania zasobu Litewskiego Archiwum Specjalnego (Elektroniczne Archiwum Nazwisk).