← Powrót do wszystkich źródeł

Archiwum Państwowe w Katowicach powstało w listopadzie 1932 r. jako Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego — pierwsze polskie archiwum historyczne na Górnym Śląsku, powołane przez wojewodę śląskiego dr. Michała Grażyńskiego. W czasie okupacji niemieckiej działało jako Staatsarchiv Kattowitz, bezpośrednio podległe Berlinowi. Od połowy 1942 r. część zasobu ewakuowano w głąb Niemiec, głównie do kopalni soli w Grasleben koło Magdeburga — nie wszystkie materiały udało się po wojnie odzyskać.

Reaktywowane w lutym 1945 r., w kolejnych dekadach zmieniało nazwę i podporządkowanie wraz z reformami podziału administracyjnego (Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach od 1951 r., obecna nazwa od 1983 r.). W 2018 r. jeden z dokumentów z zasobu — Akt pamiątkowy objęcia Górnego Śląska przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej z 16 lipca 1922 r. — trafił na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata.

Oddziały

Archiwum Państwowe w Katowicach składa się z Centrali oraz czterech oddziałów zamiejscowych, każdy z własnym zasobem i odrębnym zasięgiem terytorialnym:

• Centrala Katowice — ul. Józefowska 104, 40-145 Katowice. Siedziba główna, obejmuje historycznie tereny wschodniego Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego (m.in. Katowice, Bytom, Tarnowskie Góry, Będzin, Chrzanów).
• Oddział w Bielsku-Białej — ul. Piłsudskiego 43, 43-300 Bielsko-Biała. Od 2015 r. przejął też zasób zlikwidowanych wówczas oddziałów w Oświęcimiu i Żywcu — jeden z największych oddziałów w Polsce, obejmujący pogranicze Górnego Śląska i zachodniej Małopolski (dawnej Galicji).
• Oddział w Cieszynie — ul. Mennicza 46, 43-400 Cieszyn. Zasób historycznego Śląska Cieszyńskiego (dawnego habsburskiego Księstwa Cieszyńskiego) oraz powiatu wodzisławskiego.
• Oddział w Gliwicach — ul. Zygmunta Starego 8, 44-100 Gliwice. Obejmuje Gliwice, Zabrze i dawny powiat gliwicki.
• Oddział w Raciborzu — ul. Solna 18, 47-400 Racibórz. Obejmuje Racibórz, Żory i tereny pogranicza raciborsko-rybnickiego.

Jak działa i co można znaleźć

Zasób archiwum wyróżnia się na tle innych archiwów regionalnych bogactwem materiałów przemysłowych i górniczych — odzwierciedlenie uprzemysłowienia Górnego Śląska od XIX wieku. Znajdują się tu m.in. akta wielkich koncernów i rodów przemysłowych: Dyrekcji Dóbr hrabiego Ballestrema w Gliwicach, Zakładów hrabiów Schaffgotschów, Gwarectwa Giesche S.A. w Katowicach, Skarboferm (Polskie Kopalnie Skarbowe na Górnym Śląsku) oraz archiwum rodowe książąt Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina — jedno z największych archiwów rodzinno-majątkowych w zasobie polskich archiwów państwowych. Cenny jest też zbiór kartograficzny map górniczych sięgający połowy XVIII w. oraz unikatowy dokument z 1528 r. — spisane po polsku prawo górnicze miasta Tarnowskie Góry, tzw. „Ordunek Górny”.

Do najstarszych materiałów należą dokumenty pergaminowe: akta miasta Raciborza (od 1360 r.), zbiór 270 dokumentów Księstwa Cieszyńskiego (od 1388 r.), akta miasta Gliwic (od 1403 r.) oraz najstarszy dokument w całym zasobie — pergamin z 1412 r. dotyczący wsi Miechowice (dziś część Bytomia). Oddziały terenowe przechowują też akta miejskie i rodowe swoich regionów: w Bielsku-Białej — archiwum książąt Sułkowskich i Dyrekcję Dóbr Żywieckich (dokumenty arcyksięcia Karola Stefana Habsburga), w Cieszynie — akta Komory Cieszyńskiej i cechów cieszyńskich, w Gliwicach — akta rodzin Welczków, Baildonów i baronów von Durant.

Z okresu po 1945 r. archiwum gromadzi m.in. akta Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego, Komitetu Wojewódzkiego PZPR oraz — nietypowo dla archiwum regionalnego — akta Ministerstwa Górnictwa, resortu, który w PRL miał siedzibę właśnie w Katowicach. Z okresu okupacji zachowały się m.in. akta Sądu Specjalnego w Katowicach (Sondergericht), dokumentujące niemiecki terror okupacyjny. Archiwum prowadzi też portal Zbiory Online z częścią zdigitalizowanego zasobu oraz wydaje serię naukową „Szkice Archiwalno-Historyczne”.

Dla kogo?

Ten zasób może być szczególnie przydatny dla osób, które:

• badają rodziny związane z górnictwem i przemysłem Górnego Śląska — górników, hutników, urzędników kopalnianych, pracowników wielkich koncernów przemysłowych,
• poszukują przodków z terenów pogranicza — Śląska Cieszyńskiego (dawny zabór austriacki), pruskiego Górnego Śląska oraz zachodniej Małopolski/Galicji (Bielsko, Żywiec, Oświęcim, Wadowice),
• chcą prześledzić losy rodziny szlacheckiej lub przemysłowej z archiwów rodowych (Sułkowscy, Hohenlohe-Ingelfingen, Habsburgowie żywieccy),
• szukają akt niemieckojęzycznych urzędów pruskich (Landratsamt, Amtsgericht) sprzed 1922 r. lub sprzed 1945 r.,
• badają historię instytucji lub represji okresu okupacji hitlerowskiej na Górnym Śląsku.

Wskazówki eksperckie

• Sprawdź, który oddział obsługuje Twoją miejscowość, zanim zaczniesz kwerendę. Zasięgi terytorialne oddziałów zmieniały się wielokrotnie wraz z reformami administracyjnymi (1950, 1954, 1975, 1998) — akta tej samej miejscowości z różnych okresów mogą być dziś przechowywane w innych oddziałach niż intuicyjnie by się wydawało.
• Licz się z lukami spowodowanymi wojenną ewakuacją. Część przedwojennych i wojennych akt niemieckich (Staatsarchiv Kattowitz) została w 1942–1944 r. wywieziona w głąb Rzeszy i nie wróciła do Polski po wojnie — warto to uwzględnić, planując poszukiwania w aktach urzędów pruskich sprzed 1945 r.
• Rozróżnij tradycję administracyjną pruską i austriacką. Oddział w Cieszynie przechowuje akta dawnego habsburskiego Księstwa Cieszyńskiego (język niemiecki w wersji austriackiej, inna struktura urzędowa), podczas gdy pozostałe oddziały — akta pruskiego Górnego Śląska. To rozróżnienie wpływa na rodzaj i układ dostępnych dokumentów.
• Nie ograniczaj się do metryk. Jeśli przodek pracował w przemyśle lub górnictwie, warto sprawdzić akta zakładu pracy lub koncernu, do którego należał — mogą zawierać kartoteki osobowe, listy płac czy dokumentację socjalną, niedostępną w księgach metrykalnych.